Wat is NEN 3140?
NEN 3140 is een Nederlandse norm voor het veilig werken aan, met en in de buurt van elektrische installaties en arbeidsmiddelen. De norm is afgeleid van de Europese norm EN 50110 en richt zich op laagspanningsinstallaties tot 1000V AC of 1500V DC.
Het doel van NEN 3140 is het verkleinen van elektrische risico’s op de werkvloer. Denk aan:
- elektrische schokken;
- brand;
- kortsluiting;
- ongevallen tijdens elektrotechnische werkzaamheden;
- risico’s door defecte elektrische apparatuur.
De norm gaat daarbij niet alleen over elektrische installaties. Ook elektrische arbeidsmiddelen die binnen een organisatie worden gebruikt spelen een belangrijke rol. Denk bijvoorbeeld aan handgereedschap zoals boormachines en schuurmachines, maar ook aan machines en elektrische apparatuur in kantooromgevingen.
NEN 3140 beschrijft onder andere hoe organisaties elektrische veiligheid kunnen organiseren, welke verantwoordelijkheden medewerkers hebben en hoe elektrische installaties en arbeidsmiddelen veilig kunnen worden gebruikt en geïnspecteerd.
Voor welke bedrijven geldt NEN 3140?
NEN 3140 is in principe relevant voor alle organisaties waar elektrische apparatuur of elektrische installaties worden gebruikt. Hoe uitgebreid de norm binnen een organisatie wordt toegepast, hangt af van de situatie en de risico’s:
Productiebedrijven en industrie
In fabrieken, productiebedrijven en werkplaatsen wordt veel gewerkt met elektrische machines en gereedschappen. Daardoor zijn de mogelijke elektrische risico’s groter en speelt NEN 3140 een belangrijke rol binnen het veiligheidsbeleid.
Bouwbedrijven en aannemers
Op bouwplaatsen wordt veel gebruikgemaakt van elektrisch gereedschap. Daarnaast veranderen de omstandigheden waarin apparatuur wordt gebruikt regelmatig. Het veilig gebruiken en inspecteren van elektrische arbeidsmiddelen is daarom belangrijk.
Installatiebedrijven
Bij installatiebedrijven voeren medewerkers zelf elektrotechnische werkzaamheden uit. Niet alleen de veiligheid van apparatuur, maar ook de kennis, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van medewerkers zijn hier van groot belang.
Zorginstellingen
Ook ziekenhuizen, verpleeghuizen en andere zorginstellingen maken veel gebruik van elektrische apparatuur. Voor medische apparatuur geldt daarnaast een aanvullende norm: NEN-EN-IEC 62353. Deze stelt specifieke eisen aan medische elektrische apparatuur in een omgeving waarin patiëntveiligheid centraal staat.
Onderwijsinstellingen
in praktijklokalen en laboratoria kan sprake zijn van aanvullende risico’s.
Kantooromgevingen
Ook een kantoororganisatie heeft te maken met elektrische apparatuur.
Denk bijvoorbeeld aan:
- computers;
- printers;
- koffiezetapparaten;
- andere elektrische apparaten.
De risico’s kunnen anders zijn dan in een fabriek of werkplaats, maar ook binnen een kantooromgeving blijft de werkgever verantwoordelijk voor veilige elektrische apparatuur.
Welke verplichtingen heeft een werkgever rond elektrische veiligheid?
Alleen elektrische apparatuur aanschaffen en gebruiken is niet voldoende. De werkgever moet ervoor zorgen dat elektrische veiligheid structureel wordt georganiseerd. Dit betekent onder andere dat organisaties aandacht moeten besteden aan:
- een veiligheidsbeleid;
- risico-inventarisatie en -evaluatie;
- het aanwijzen van medewerkers voor specifieke werkzaamheden en verantwoordelijkheden;
- periodieke inspecties en keuringen van elektrische installaties en arbeidsmiddelen;
- het opleiden en instrueren van medewerkers;
- het documenteren van maatregelen, keuringen en inspecties;
- het herstellen of vervangen van apparatuur die niet veilig blijkt te zijn.
Ook wanneer externe partijen werkzaamheden op het terrein van een organisatie uitvoeren, blijft elektrische veiligheid een belangrijk aandachtspunt.
Welke rollen kent NEN 3140?
Een belangrijk onderdeel van NEN 3140 is dat duidelijk moet zijn wie waarvoor verantwoordelijk is. De norm onderscheidt verschillende rollen.
1. Installatieverantwoordelijke (IV)
De installatieverantwoordelijke is eindverantwoordelijk voor de veilige bedrijfsvoering van elektrische installaties. Deze persoon houdt zich onder andere bezig met:
- het bepalen van het veiligheidsbeleid;
- het opstellen van procedures;
- het organiseren van verantwoordelijkheden;
- toezicht op de naleving van afspraken.
De installatieverantwoordelijke wordt formeel aangewezen door de werkgever.
2. Werkverantwoordelijke (WV)
De werkverantwoordelijke richt zich op de veilige uitvoering van werkzaamheden aan of in de buurt van elektrische installaties. Deze persoon:
- houdt toezicht op werkzaamheden;
- instrueert medewerkers;
- beoordeelt hoe werkzaamheden veilig uitgevoerd kunnen worden;
- bewaakt dat procedures worden gevolgd.
3. Vakbekwaam Persoon (VP)
Een Vakbekwaam Persoon beschikt over voldoende opleiding, kennis en praktijkervaring om zelfstandig elektrotechnische werkzaamheden uit te voeren. Ook een Vakbekwaam Persoon wordt door de werkgever aangewezen voor bepaalde werkzaamheden.
4. Voldoende Onderricht Persoon (VOP)
Een Voldoende Onderricht Persoon mag onder bepaalde voorwaarden eenvoudige elektrotechnische werkzaamheden uitvoeren. Een VOP heeft andere taken en verantwoordelijkheden dan een Vakbekwaam Persoon. Welke aanwijzing iemand nodig heeft, hangt daarom af van het soort werkzaamheden dat die medewerker uitvoert.
5. NEN 3140 keurmeester
Voor het inspecteren en testen van elektrische arbeidsmiddelen kunnen medewerkers worden opgeleid tot NEN 3140 keurmeester. Een keurmeester controleert elektrische apparatuur en gereedschappen door onder andere:
- visuele inspecties uit te voeren;
- metingen uit te voeren;
- resultaten te beoordelen;
- keuringsresultaten te registreren.
Daarbij kan gebruik worden gemaakt van speciale meetapparatuur, zoals een apparatentester.
Moeten elektrische arbeidsmiddelen periodiek worden gekeurd?
Elektrische arbeidsmiddelen moeten veilig kunnen worden gebruikt. Periodieke inspecties en keuringen spelen daarbij een belangrijke rol. Hoe vaak apparatuur gecontroleerd moet worden, hangt onder andere af van:
- het soort apparaat;
- de risico’s;
- de manier waarop het apparaat wordt gebruikt;
- de omstandigheden waarin het apparaat wordt gebruikt.
Elektrisch handgereedschap dat intensief wordt gebruikt kent bijvoorbeeld een andere situatie dan apparatuur die in een kantooromgeving staat. Een organisatie moet daarom niet alleen bepalen welke arbeidsmiddelen geïnspecteerd moeten worden, maar ook een passend keuringsschema opstellen.
Hoe voldoe je als organisatie aan NEN 3140?
Een goede toepassing van NEN 3140 vraagt om meer dan alleen het laten keuren van een aantal apparaten. Je kunt de implementatie grofweg opdelen in de volgende stappen.
1. Breng elektrische arbeidsmiddelen en installaties in kaart
Begin met een inventarisatie. Welke elektrische apparatuur en installaties worden binnen de organisatie gebruikt? Zonder volledig overzicht is het lastig om risico’s goed te beheersen.
2. Breng de risico's in kaart
Bepaal vervolgens welke risico’s samenhangen met de verschillende apparaten, installaties en werkzaamheden. Dit sluit aan op de risico-inventarisatie en -evaluatie binnen de organisatie.
3. Leg verantwoordelijkheden vast
Bepaal wie verantwoordelijk is voor welke elektrotechnische werkzaamheden. Denk daarbij weer aan rollen zoals:
- Voldoende Onderricht Persoon (VOP);
- Vakbekwaam Persoon (VP);
- Werkverantwoordelijke (WV);
- Installatieverantwoordelijke (IV).
Medewerkers moeten weten wat zij wel en niet mogen doen.
4. Zorg voor de juiste kennis en opleiding
Niet iedere medewerker heeft dezelfde opleiding nodig. Iemand die beperkte elektrische werkzaamheden uitvoert heeft een andere rol dan iemand die zelfstandig aan elektrische installaties werkt of elektrische arbeidsmiddelen keurt. Zorg daarom dat opleiding en instructie aansluiten op de daadwerkelijke werkzaamheden.
5. Stel procedures op
Leg vast hoe elektrotechnische werkzaamheden veilig worden uitgevoerd. Daarbij kan onder andere aandacht worden besteed aan:
- veilig werken;
- toezicht;
- persoonlijke beschermingsmiddelen;
- spanningsloos werken;
- vergrendelingsprocedures;
- omgaan met incidenten.
6. Maak een keuringsschema
Bepaal welke elektrische arbeidsmiddelen geïnspecteerd moeten worden en met welke frequentie. Die frequentie moet aansluiten bij het risico, het gebruik en de omstandigheden.
7. Voer inspecties en keuringen uit
De daadwerkelijke inspecties kunnen door een eigen daarvoor opgeleide medewerker of door een externe partij worden uitgevoerd. Tijdens een keuring kunnen onder andere visuele controles en elektrische metingen plaatsvinden.
8. Registreer de resultaten
Documentatie is een belangrijk onderdeel van elektrische veiligheid. Een organisatie moet kunnen aantonen:
- welke apparatuur is gecontroleerd;
- wanneer een keuring heeft plaatsgevonden;
- wat het resultaat was;
- welke medewerkers zijn opgeleid en aangewezen;
- welke maatregelen zijn genomen.
Denk daarbij bijvoorbeeld aan keuringsrapporten, certificaten en aanwijsdocumenten.
9. Zorg voor opvolging
Documentatie is een belangrijk onderdeel van elektrische veiligheid. Een organisatie moet kunnen aantonen:
- welke apparatuur is gecontroleerd;
- wanneer een keuring heeft plaatsgevonden;
- wat het resultaat was;
- welke medewerkers zijn opgeleid en aangewezen;
- welke maatregelen zijn genomen.
Denk daarbij bijvoorbeeld aan keuringsrapporten, certificaten en aanwijsdocumenten.
Wat zijn de gevolgen wanneer elektrische veiligheid niet goed geregeld is?
Het niet goed organiseren van elektrische veiligheid brengt verschillende risico’s met zich mee.
Veiligheidsrisico’s
Defecte elektrische apparatuur en onveilig werken kunnen leiden tot:
- elektrische schokken;
- brand;
- kortsluiting;
- letsel;
- ernstige of zelfs dodelijke ongevallen.
Het voorkomen van dergelijke situaties is uiteindelijk het belangrijkste doel van NEN 3140.
Aansprakelijkheid
Bij een arbeidsongeval kan onderzocht worden of een werkgever voldoende maatregelen heeft genomen om de veiligheid van medewerkers te waarborgen.
Wanneer blijkt dat een werkgever nalatig is geweest, kan deze aansprakelijk worden gesteld voor letsel- en materiële schade.
Boetes en stillegging
Niet-naleving van verplichtingen rond arbeidsveiligheid kan leiden tot boetes. Bij ernstige overtredingen kunnen werkzaamheden worden stilgelegd.
Financiële gevolgen
Naast ongevallen kunnen defecten ook leiden tot:
- beschadiging van apparatuur;
- productie-uitval;
- herstelkosten;
- andere bedrijfsschade.
Ook verzekeringsdekking kan een rol spelen wanneer blijkt dat de bedrijfsveiligheid niet goed georganiseerd was.
Welke NEN 3140 cursus heeft een medewerker nodig?
Welke cursus geschikt is, hangt af van de werkzaamheden en verantwoordelijkheden van een medewerker. Binnen NEN 3140 zijn verschillende opleidingen mogelijk.
Cursus NEN 3140 Voldoende Onderricht Persoon
De cursus NEN 3140 VOP is bedoeld voor medewerkers die beperkte of eenvoudige elektrotechnische werkzaamheden uitvoeren.
Cursus NEN 3140 Vakbekwaam Persoon
De cursus NEN 3140 VP richt zich op medewerkers met een elektrotechnische achtergrond die zelfstandig aan elektrische installaties werken.
Opleiding voor Werkverantwoordelijke en Installatieverantwoordelijke
De cursus werkverantwoordelijke en installatieverantwoordelijk is voor medewerkers die verantwoordelijk zijn voor de organisatie en veilige uitvoering van elektrotechnische werkzaamheden zijn de rollen WV en IV relevant.
Cursus NEN 3140 Keurmeester elektrische arbeidsmiddelen
Moet iemand binnen de organisatie elektrische arbeidsmiddelen inspecteren en keuren? Dan is de cursus NEN 3140 Keurmeester elektrische arbeidsmiddelen daarop gericht.
Tijdens deze praktijkgerichte training leren deelnemers onder andere over:
- de wettelijke kaders;
- elektrische risico’s;
- inspectie- en meetmethoden;
- het uitvoeren van visuele inspecties;
- metingen aan elektrische arbeidsmiddelen;
- registratie en documentatie.
Het voordeel van een eigen keurmeester binnen de organisatie is dat keuringen intern kunnen worden uitgevoerd en ingepland.
NEN 3140 is meer dan alleen apparatuur keuren
NEN 3140 wordt regelmatig vooral geassocieerd met stickers op elektrisch gereedschap en het periodiek keuren van apparaten. Maar de norm gaat veel verder.
Elektrische veiligheid vraagt ook om:
- duidelijke verantwoordelijkheden;
- deskundige medewerkers;
- goede procedures;
- risico-inventarisatie;
- instructie;
- inspecties;
- registratie;
- opvolging.
Een organisatie die NEN 3140 goed toepast, kijkt daarom niet alleen naar het arbeidsmiddel zelf, maar naar de manier waarop elektrische veiligheid als geheel is georganiseerd.
NEN 3140 opleiding volgen bij Nieuwhuis Opleidingen
Nieuwhuis Opleidingen biedt verschillende trainingen voor medewerkers die binnen hun organisatie met NEN 3140 te maken hebben.
De trainingen zijn praktijkgericht en worden verzorgd door instructeurs met praktijkervaring in de elektrotechniek. Daarbij wordt niet alleen aandacht besteed aan de theorie achter de norm, maar juist ook aan de toepassing daarvan in de dagelijkse praktijk. Voor medewerkers die verantwoordelijk worden voor het inspecteren en testen van elektrische arbeidsmiddelen is er de cursus NEN 3140 Keurmeester elektrische arbeidsmiddelen.
Daarnaast zijn er opleidingen voor andere rollen binnen NEN 3140, waaronder VOP en VP. Zo kan de opleiding worden afgestemd op de taken en verantwoordelijkheden die iemand daadwerkelijk binnen de organisatie heeft.