Wat houdt NEN 3140 in?
NEN 3140 bevat eisen voor het veilig werken met en aan elektrische installaties en elektrische arbeidsmiddelen op laagspanning. De norm is onder andere van toepassing op werkzaamheden, onderhoud en periodieke inspecties van elektrische arbeidsmiddelen.Werkgevers moeten ervoor zorgen dat werknemers veilig kunnen werken met elektrische arbeidsmiddelen. NEN 3140 wordt in Nederland veel gebruikt om daar praktisch invulling aan te geven. Een NEN 3140-inspectie is daarbij niet alleen een kwestie van een meetapparaat aansluiten. Je moet eerst beoordelen wat je voor het betreffende arbeidsmiddel moet controleren.
Hoe test je een apparaat volgens NEN 3140?
Bij een inspectie kun je het proces grofweg verdelen in vijf stappen:
- het arbeidsmiddel identificeren;
- een visuele inspectie uitvoeren;
- bepalen welke metingen en beproevingen nodig zijn;
- de meetresultaten beoordelen;
- de inspectie registreren.
Die volgorde is belangrijk. Een meetwaarde kan namelijk goed zijn, terwijl het apparaat door een zichtbaar defect alsnog onveilig is.
1. Identificeer het elektrische arbeidsmiddel
Voordat je begint met keuren, moet duidelijk zijn welk arbeidsmiddel je voor je hebt. Je kijkt bijvoorbeeld naar:
- het type apparaat;
- de aansluiting;
- de beschermingsklasse;
- aanwezige beveiligingen;
- de omgeving waarin het arbeidsmiddel wordt gebruikt.
Een belangrijk onderscheid is de beschermingsklasse van het apparaat.
Klasse I
Bij klasse I-apparatuur zijn aanraakbare geleidende delen via een beschermingsleiding verbonden met aarde. Bij deze apparatuur kan het daarom nodig zijn om onder andere de weerstand van de beschermingsleiding te controleren.
Klasse II
Klasse II-apparatuur is dubbel of versterkt geïsoleerd. Deze apparaten hebben normaal gesproken geen beschermingsleiding. Een beschermingsleiding meten is hier dus niet van toepassing. Je kijkt juist naar de isolatie en andere relevante veiligheidsaspecten.
Klasse III
Klasse III-apparatuur werkt met een extra lage veiligheidsspanning. Ook hier bepaal je aan de hand van het arbeidsmiddel welke controles noodzakelijk zijn. Het bepalen van de beschermingsklasse voorkomt dat je zomaar bij ieder apparaat dezelfde metingen uitvoert.
2. Voer eerst een visuele inspectie uit
Voordat je gaat meten, inspecteer je het apparaat visueel. Daarbij controleer je bijvoorbeeld:
- de behuizing;
- snoeren en kabels;
- stekkers;
- trekontlasting;
- schakelaars;
- connectoren;
- afschermingen;
- andere zichtbare veiligheidsvoorzieningen.
Ook let je op tekenen van bijvoorbeeld oververhitting, beschadiging, vervuiling of ondeskundige reparaties. De visuele inspectie is een belangrijk onderdeel van de keuring. Een apparaat met een beschadigd netsnoer kan bijvoorbeeld direct onveilig zijn, ook wanneer een elektrische meting op dat moment geen afwijking laat zien.
3. Bepaal welke elektrische metingen nodig zijn
Na de visuele controle bepaal je welke metingen en beproevingen bij het betreffende arbeidsmiddel horen. Dat kunnen bijvoorbeeld zijn:
- het meten van de weerstand van de beschermingsleiding;
- het meten van de isolatieweerstand;
- het meten van lekstroom;
- het controleren van aanwezige aardlekbeveiliging;
- het controleren van veiligheidsketens of andere beveiligingen.
Welke controles nodig zijn, verschilt per arbeidsmiddel. NEN biedt daarom ook aparte trainingen rondom de periodieke inspectie van elektrische arbeidsmiddelen, waarbij juist het selecteren van de juiste inspectiemethode en het uitvoeren van de inspectie centraal staan.
Beschermingsleiding meten bij klasse I-apparatuur
Bij klasse I-apparatuur vormt de beschermingsleiding een belangrijk onderdeel van de beveiliging tegen elektrische schokken. Tijdens de inspectie controleer je of de elektrische verbinding tussen de beschermingsleiding en de relevante geleidende delen van het apparaat goed is. Een slechte verbinding kan bijvoorbeeld ontstaan door:
- beschadiging van het netsnoer;
- een defecte stekker;
- corrosie;
- losse aansluitingen;
- eerdere onjuiste reparaties.
De gemeten waarde moet vervolgens worden beoordeeld aan de hand van de eisen die voor het arbeidsmiddel en de gebruikte meetmethode gelden.
Isolatieweestand controleren
De isolatie voorkomt dat spanningvoerende delen ongewenst bereikbaar worden voor de gebruiker. Bij een isolatieweerstandsmeting controleer je daarom of de isolatie nog voldoende weerstand biedt. Een afwijkende waarde kan bijvoorbeeld wijzen op:
- beschadigde isolatie;
- vocht;
- vervuiling;
- interne beschadiging;
- slijtage.
Niet bij ieder apparaat is dezelfde meetmethode geschikt. Moderne elektronische apparatuur kan bijvoorbeeld vragen om een andere aanpak dan eenvoudig elektrisch handgereedschap.
Lekstroom meten
In bepaalde situaties kan het meten van lekstroom een geschikte of noodzakelijke methode zijn om de elektrische veiligheid te beoordelen. Daarmee wordt gekeken hoeveel elektrische stroom via een ongewenste weg kan lopen. Een te hoge lekstroom kan erop wijzen dat de isolatie of een andere beschermingsmaatregel niet meer voldoende functioneert. Ook hier geldt dat de keurmeester moet weten welke methode bij het betreffende arbeidsmiddel passend is en hoe het resultaat moet worden geïnterpreteerd.
Veiligheidsvoorzieningen controleren
Bij sommige arbeidsmiddelen zijn aanvullende elektrische beveiligingen aanwezig. Denk bijvoorbeeld aan:
- een noodstop;
- een veiligheidsschakelaar;
- een aardlekbeveiliging;
- een nulspanningsbeveiliging;
- een elektrische vergrendeling.
Wanneer zulke voorzieningen onderdeel zijn van de veiligheid van het arbeidsmiddel, moet ook worden beoordeeld of ze correct functioneren. Een machine kan elektrisch gezien bijvoorbeeld prima geïsoleerd zijn, maar alsnog onveilig zijn wanneer een belangrijke veiligheidsschakelaar niet werkt.
4. Beoordeel de meetresultaten
Meten alleen is niet voldoende. De keurmeester moet ook kunnen bepalen of een gemeten waarde acceptabel is. Daarbij moet onder andere rekening worden gehouden met:
- het type arbeidsmiddel;
- de beschermingsklasse;
- de gebruikte meetmethode;
- aanwezige beveiligingen;
- specificaties van het arbeidsmiddel;
- de toepasselijke eisen.
Daarom zou ik niet werken met één universele tabel waarin staat dat iedere klasse I- of klasse II-apparaat altijd aan exact dezelfde paar waarden moet voldoen. De praktische kennis om te bepalen wat je meet en hoe je de uitkomst beoordeelt is juist een belangrijk onderdeel van een correcte inspectie.
5. Leg de inspectie vast
Na de inspectie moeten de bevindingen worden geregistreerd. Daarbij kun je bijvoorbeeld vastleggen:
- welk arbeidsmiddel is gekeurd;
- een uniek identificatienummer;
- de datum van de inspectie;
- welke controles zijn uitgevoerd;
- de meetresultaten;
- geconstateerde afwijkingen;
- de eindbeoordeling;
- eventuele vervolgmaatregelen.
Zo kan later worden aangetoond dat het arbeidsmiddel is geïnspecteerd en wat daarbij is vastgesteld. Bij periodieke inspecties is zo’n registratie ook handig om resultaten met eerdere keuringen te vergelijken.
Wat heb je nodig om elektrische apparaten te testen?
Voor een NEN 3140-inspectie heb je meetapparatuur nodig die geschikt is voor de metingen die je wilt uitvoeren. Veel keurmeesters gebruiken hiervoor een apparaat dat meerdere inspectiemetingen kan uitvoeren, vaak aangeduid als een apparatentester of PAT-tester. Welke apparatuur nodig is, hangt af van de arbeidsmiddelen die je keurt.
Daarnaast zijn bijvoorbeeld handig:
- identificatiestickers of labels;
- een digitaal registratiesysteem;
- geschikte meetkabels en accessoires;
- documentatie van het arbeidsmiddel;
- waar nodig persoonlijke beschermingsmiddelen.
Belangrijk is vooral dat je erop kunt vertrouwen dat je meetapparatuur correcte resultaten geeft en dat je weet hoe je het instrument moet gebruiken.
Moet meetapparatuur ieder jaar worden gekalibreerd?
Meetapparatuur moet geschikt en betrouwbaar zijn voor het doel waarvoor je deze gebruikt. Een vaste regel dat ieder NEN 3140-meetinstrument zonder uitzondering precies eenmaal per jaar door een externe instantie moet worden gekalibreerd, zou ik echter niet als algemene NEN 3140-eis formuleren. Hoe je de betrouwbaarheid van je meetapparatuur borgt, kan onder andere afhangen van het type instrument, het gebruik, de voorschriften van de fabrikant en het eigen kwaliteitsbeleid.
Moet je Vakbekwaam Persoon zijn om apparaten te keuren?
Ook dit ligt genuanceerder dan vaak wordt gedacht. NEN 3140 kent verschillende rollen en aanwijzingen, waaronder de Voldoende Onderricht Persoon (VOP) en de Vakbekwaam Persoon (VP). Welke werkzaamheden iemand mag uitvoeren, hangt samen met diens kennis, ervaring, aanwijzing en de bevoegdheden die de werkgever heeft vastgelegd. NEN beschrijft bijvoorbeeld dat iemand afhankelijk van praktische ervaring en het aanwijzingsbeleid als VOP of VP kan worden aangewezen. Het is daarom te kort door de bocht om te stellen dat iedere keurmeester elektrische arbeidsmiddelen minimaal VP moet zijn. Belangrijk is dat degene die de inspectie uitvoert voldoende deskundig is voor de werkzaamheden die hij of zij uitvoert.
De persoon moet onder andere kunnen:
- veiligheidsrisico’s herkennen;
- de beschermingsklasse bepalen;
- de juiste inspectiemethode kiezen;
- meetapparatuur correct gebruiken;
- meetresultaten beoordelen;
- bepalen wanneer een arbeidsmiddel moet worden afgekeurd.
Wat gebeurt er als een apparaat wordt gekeurd?
Blijkt uit de visuele inspectie, metingen of beproevingen dat het arbeidsmiddel niet veilig is, dan moet worden voorkomen dat het apparaat opnieuw wordt gebruikt alsof er niets aan de hand is. Afhankelijk van het defect kan het arbeidsmiddel bijvoorbeeld:
- worden gerepareerd;
- buiten gebruik worden gesteld;
- worden vervangen.
Na een reparatie kan een nieuwe inspectie nodig zijn voordat het arbeidsmiddel opnieuw wordt ingezet. Het doel van de keuring is uiteindelijk niet om zoveel mogelijk keuringsstickers te plakken, maar om te voorkomen dat werknemers met onveilige elektrische arbeidsmiddelen werken.
Zelf apparaten leren keuren volgens NEN 3140
Een goede NEN 3140-keuring vraagt meer dan alleen weten welke knop je op een meetapparaat moet indrukken. Je moet kunnen bepalen welke controles nodig zijn, veilig kunnen meten en begrijpen wat de uitkomsten betekenen. Tijdens onze cursus NEN 3140 Keurmeester elektrische arbeidsmiddelen leer je hoe je elektrische arbeidsmiddelen systematisch inspecteert en beoordeelt. Daarbij combineer je theorie met de praktische uitvoering van keuringen, zodat je de opgedane kennis binnen je eigen organisatie kunt toepassen. Wil je meer weten of direct een offerte aanvragen? Neem dan gerust contact met ons op!